Η θρυμματισμένη ουρανολαλιά

Το μεγάλο συμβάν του 1922 ... γέννησε τη θρυματισμένη πεζογραφία του Πεντζίκη. Ή, όπως θα έλεγε και ο Τζαίημς Τζόυς, η Καταστροφή γέννησε μια θρυμματισμένη ουρανολιαλιά.
........................


Μετά το Άσβουτς, στο μεταπολεμικό του magnus opus, ο Πεντζίκης θρηνεί την εξολόθερυση των Εβραίων της Θεσσαλονίκης και δίνει την ανθρώπινη διάστασή της:

Όταν μέσα στα βαγόνια φορτηγά ΙΠΠΟΙ 9-ΑΝΔΡΕΣ 58, μεταφέρονταν 45 χιλιάδες του πληθυσμού που εξοντώθηκαν, παρ' όλο τον συνωστισμό που έδενε τη μια ύπαρξη με την άλλη και τα δύο σώματα μαζί διακλαδδίζονταν, σε άκρα σαν πλεμάτια καμωμένα κουβάρι στη πελαγίσια δίνη, καμιά εκδήλωση εκ μέρους των επιβατών που 'χε φορτώσει η βία, η παραμικρότερη μετακίνηση δεν επιτρεπόταν, σαν να 'χαν μεταβληθεί, ακόμαπριν φτάσουν στον όλεθρο που τους ανέμενε τελικά, σε απλή πραμάτια, σωρό από ζευγάρια παπούτσια και ρούχα γυναικεία και ανδρικά, οι υπάρξεις που θα 'τρωγε η φωτιά, στοιβαγμένους σωρούς, κτ' αύξοντα αριθμό πτωμάτων, ποικίλων αποχρώσεων λόγω σήψεως.
Αρρωστάινοντας οι ψυχές των ανθρώπων από εγωιστική φιλοδοξία, φοβούνται τους ζωντανούς και προτιμούν το πρόσωπο του πλησίον, που 'ναι δικό μου, δικό σου, δικό τους, να το ξέρουν πεθαμένο [...].44

Είναι αξιοσημείωτο ότι, αντίθετα με ορισμένους θαυμαστές τους, οι δύο πρωτοκορυφαίοι χριστιανοί συγγραφείς των νεολληνικών γραμμάτων, ο Παπαδιαμάντης και ο Πεντζίκης, είναι εκείνοι που γράψανε τις πιο φλογερές σελίδες κατά του αντισημιτισμού και ανακάλυψαν στο πρόσωπο του κηνυγημένου Εβραίου ζωντανό το πρόσωπο του πλησίον, που 'ναι δικό μου, το δικό σου, το δικό τους, το πρ4όσωπο που είναι το εγωιστικό άτομο της αστικής κοινωνίας των ιδιωτών, στην εποχή της ιστορικής παρακμής της, θέλει να το ξέρει μόνο πεθαμένο.

Σάββας Μιχαήλ (2008) Espanja Gloriosa ή Ο Νίκος Γαβιήλ Πεντζίκης 20.000 λεύγες υπό τη θάλασσα, Νέα Εστία, 164 (1817) Αφιέρωμα στον Νίκο Γαβιήλ Πεντζίκη (1908-1993), Δεκέμβριος 2008, Σελ. 1068.

Ποιοί οφείλουμε τι, πότε και σε ποιους

Οφείλουμε σε αυτούς που έζησαν και εργάστηκαν στην Αράχωβα: να τους σκεφτόμαστε με τις ιστορίες, τους χορούς και τα τραγούδια τους. Να μη σηκώσουμε έναν τοίχο λήθης.

Οφείλουμε να εγείρουμε στο προαύλιο ένα δημόσιο τοίχο με λίθους μνήμης, όπου θα αναγράφονται τα ονόματα αυτών που έζησαν και έκαναν παιδιά στην Αράχωβα. Αληθινές πέτρες, όπου θα χαράσουμε τα ονόματα των Αραχωβιτών που πέρασαν από αυτό τον τόπο.

Οφείλουμε να ανακαινίσουμε το παλιό σχολείο. Να κάνουμε το ισόγειο εντευκτήριο και τον πρώτο όροφο αναγνωστήριο για τα παιδιά που παραθερίζουν τα καλοκαίρια στην Αράχωβα.

Οφείλουμε να κάνουμε "καλοκαιρινές βραδυές" με αναγνώσεις παραμυθιών, συναυλίες μουσικής και μια παράσταση θεατρικού έργου. Όλα να γίνονται από τα παιδιά.

Οφείλουμε να αναγείρουμε την προτομή του Δοσίθεου του Β'.

Οφείλουμε να αναγείρουμε μια πλάκα με το γράμμα του Καποδίστρια στον ιδρυτή τΗς Σχολής Αραχώβης Ανδρούτσο Σπανό.

Η τραγωδία της Αθήνας

Η Loraux (2005) αναφέρει τον Θουκυδίδη που καταπιάνεται με την άγρια αναπαράσταση της στάσεως, την ακατανίκητη κίνηση προς το ξεπέρασμα των ορίων του τρομερού. Με την λέξη ‘ωμός’ χαρακτηρίζει την ουσία του εμφυλίου, η φρίκη του οποίου είναι σύμφυτη με τη ζωή του ανθρώπου σε πόλη. Ο ιστορικός δεν νοιάζεται για την επικαιρότητα, αλλά για τη γλώσσα διότι αναζητά την ‘αληθέστατη αιτία’. Χρησιμοποιεί τα συνειδητά για να μιλήσει για τα μη ορατά. Επιλέγει τα γεγονότα αναζητώντας στην πλοκή τους την ουσία τους.

Γράφει ο ιστορικός: «Έτσι, ο εμφύλιος πόλεμος βασίλευε μέσα στις πόλεις…Άλλαξαν ακόμη και τη συνηθισμένη σημασία των λέξεων (την ειωθυίαν αξίωσιν) σε σχέση με τα πράγματα, θέλοντας να δικαιολογήσουν τις ενέργειές τους»… Το θέμα είναι να μη «δοθεί ένα νέο όνομα στο πράγμα: ένα λάθος όνομα για να εκφράσει μια πραγματικότητα».

Loraux, N (2005) Η Τραγωδία της Αθήνας. Η Πολιτική μεταξύ Σκιάς και Ουτροπίας, Μετάφραση; Κ. Αλεξοπούλου, Σπ. Γεωργακόπουλος, 2007, Πατάκη, Αθήνα.

Άσμα ήρωικό και πένθιμο

Eκεί που πρώτα εκατοικούσε ο ήλιος,
Που με τα μάτια μιας παρθένας άνοιγε ο καιρός,
Καθώς εχιόνιζε απ' το σκούντημα της μυγδαλιάς ο αγέρας,
Κι άναβαν στις κορφές των χώρτων καβαλλάρηδες
Εκεί που χτύπαγεν η οπλή ενός πλάτανου λεβέντικου
Και μια σημαία πλατάγιζε ψηλά γη και νερό,
Που όπλο ποτέ σε πλάτη δεν εβάραινε
Μα όλος ο κόπος τ' ουρανού,
όλος ο κόσμος έλαμπε σαν μια νεροσταγόνα
Πρωί στα πόδια του βουνού
Τώρα, σαν από στεναγμό θεού ένας ίσκιος μεγαλώνει.

ΑΣΜΑ ΗΡΩΙΚΟ ΚΑΙ ΠΕΝΘΙΜΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΧΑΜΕΝΟ ΑΝΘΥΠΟΛΟΧΑΓΟ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ

Οδυσσέας Ελύτης

Μονόγραμμα

I

Θα γυρίσει αλλού τις χαρακιές

Της παλάμης, η Μοίρα, σαν κλειδούχος

Μια στιγμή θα συγκατατεθεί ο Καιρός
Πώς αλλιώς, αφού αγαπιούνται οι άνθρωποι
Θα παραστήσει ο ουρανός τα σωθικά μας

Καί θα χτυπήσει τον κόσμο η αθωότητα

Με το δριμύ του μαύρου του θανάτου.

VII

Στον Παράδεισο έχω σημαδέψει ένα νησί

Απαράλλαχτο εσύ κι ένα σπίτι στη θάλασσα
Με κρεβάτι μεγάλο καί πόρτα μικρή

Έχω ρίξει μες στ’ άπατα μιαν ηχώ

Να κοιτάζομαι κάθε πρωί που ξυπνώ
Να σε βλέπω μισή να περνάς στο νερό

και μισή να σε κλαίω μες στον Παράδεισο.
θα πενθω παντα μ'ακους,

για σενα μονος στον παραδεισο.

Οδυσέας Ελύτης

Εμπός στο άγνωστο. Ποιος θέλει να πάρει τον λόγο;

Δεν έχει ποτέ υπάρξει πιο ατομικιστικό πολιτικό σώμα από την αρχαία Πόλη. Στη βουλή μπορούσε κανείς να σηκωθεί, να πάρει τον λόγο εάν εβούλετο και να μιλήσει, να διακριθεί. Μπορούσε να πάρει στα χέρια του τις συνθήκες της ζωής του.
Οι πανηγυρικοί ήταν εύκολοι. Αλλά ψευδείς λόγοι. Το να πάρεις τα βήμα στην αγορά ήταν δύσκολο. Έπαιρνες την ευθύνη των λόγων σου. Δεν μπορούσες να λες ό,τι θέλεις και να παρασύρεις τους άλλους σε λάθος αποφάσεις. Είχε συνέπειες ο λόγος σου.
Arendt, H. (1958) Η Ανθρώπινη Κατάσταση, 1986, Μετάφραση: Στ. Ροζάνης, Γ. Λυκιαρδόπουλος, Αθήνα, Γνώση

Οι δημόσιες λειτουργίες μας είναι πολιτικές με την αρχαία αίσθηση που γεννήθηκε στην Αθήνα όταν οι πολίτες της ανέλαβαν το δικαίωμα της ενεργούς συμμετοχής και του ελέγχουν των συνθηκών της ζωής τους. Η αδυναμία της θρησκείας τους – οι Έλληνες δεν πίστευαν σε ένα δόγμα που να δίνει τον νόμο – τους ανάγκασε να πάρουν τα πράγματα στα χέρια τους. Οι νόμοι ήταν κατασκευές – πλαίσια εξωτερικά που καθιστούσαν δυνατή την σύμπραξη και την συνομιλία των ατόμων. Οι Έλληνες πίστευαν ότι ο κόσμος (η τάξη που μας περιβάλλει) προέρχεται από το χάος. Απέναντι στον εξωτερικό κόσμο αντέταξαν την δημιουργικότητά τους και την αλήθεια. Έτσι ανέπτυξαν την αίσθηση του τραγικού. Οι Έλληνες ανέλαβαν να αντιπαραθέσουν στο τίποτα και στη σύγχυση του χάους την αλήθεια σκεπτόμενοι τις αναγκαίες σχέσεις – τους εγγενείς νόμους – που ενυπάρχουν και διέπουν το εσωτερικό των αντικειμένων της φύσης. Ανέλαβαν να αφαιρέσουν από το συγκεκριμένο το γενικό για να βρουν τους νόμους που διέπουν τις συνδέσεις όλων των πραγμάτων. Από αυτή την αναζήτηση άρχισαν τις πολιτικές τους δραστηριότητες με σκοπό να σκεφθούν τους εγγενείς νόμους που πίστευαν ότι διέπουν το εσωτερικό των κοινωνιών τους. Από τότε οι κοινωνίες αυτο-θεσμίζονται με τη μεσολάβηση της δημιουργικής φαντασίας και του ανα-στοχασμού, της σκέψης που επιστρέφει επί του εαυτού
Castoriades, C. (1982-83), Ce qui la fait la Grèce, D’Homère à Héraclite. Séminaires 1982-83, Editions du Seuil, Paris. Μετάφραση στα Ελληνικά: Ξ. Γιαταγάνας, 2004, Αθήνα, Εκδόσεις Κριτική

«Η… συνέλευση άρχιζε πάντα με ιερή πράξη. Οι ιερείς πρόσφεραν θυσία, ύστερα χάραζαν ένα κύκλο, ραντίζοντας το χώμα με νερό μέσα σ’ αυτόν τον ιερό κύκλο. Πριν πάρει το λόγο κάποιος ομιλητής, έλεγαν μια προσευχή μέσα στην απόλυτη σιωπή του συγκεντρωμένου λαού (Δημοσθένης). Συμβουλεύονταν επίσης τους οιωνούς και, αν παρουσιαζόταν στον ουρανό το παραμικρό άσχημο σημάδι, η συνέλευση διαλυόταν αμέσως. (Αριστοφάνης)…
Ας δούμε τώρα τον ελληνικό στρατό και ας πάρουμε για παράδειγμα τη μάχη των Πλαταιών. Οι Σπαρτιάτες είναι παρατεταγμένοι σε θέση μάχης, έχουν όλοι ένα στεφάνι στο κεφάλι και οι αυλητές παίζουν θρησκευτικούς σκοπούς. Ο βασιλιάς, λίγο πιο πίσω από τις τάξεις των στρατιωτών, σφάζει το θύμα. Αλλά τα σπλάχνα δε δείχνουν καλά σημάδια και η θυσία πρέπει να επαναληφθεί. Δύο, τρία, τέσσερα ζώα σφάζονται διαδοχικά. Ωστόσο, το περσικό ιππικό πλησιάζει, ρίχνει τα βέλη του, σκοτώνει έναν αρκετά μεγάλο αριθμό Σπαρτιατών. Οι Σπαρτιάτες στέκουν ακίνητοι, με την ασπίδα ακουμπισμένη στα πόδια, χωρίς να προφυλάσσονται καν από την επίθεση του εχθρού. Περιμένουν το σήμα των θεών. Τότε οι Σπαρτιάτες σηκώνουν τις ασπίδες, τραβούν τα ξίφη και νικούν. (Ηρόδοτος)».
Fustel De Coulanges, Η ΑΡΧΑΙΑ ΠΟΛΗ, Εισαγωγή: Μ.Β. Σακελλαρίου, Μετάφραση: Λ. Σταματιάδη, Φιλολογική επιμέλεια: Θ. Πυλαρινός, Αθήνα 1991,Εκδόσεις ΕΙΡΜΟΣ, Σελ. 255-256

"Είναι αδήριτο χρέος μας η μη απάρνηση της ελληνικής γλώσσας, μητρικής του Ευρωπαϊκού πολιτισμού και η ανά τα ξένα έθνη προβολή της…."

Κωνσταντίνος Δεσποτόπουλος «Είναι χρέος μας η μη απάρνηση της ελληνικής γλώσσας».

Η ελληνικότητα είναι αίσθημα ή συνείδηση;

Με τη λέξη «ελληνικότητα» σημαίνεται κάτι δυσήνιο από τον λογισμό. Η έννοια της ελληνικότητας, φορτισμένη συναισθηματικά, δεν έχει ακέραιη σαφήνεια στη συνείδηση και όσων ακόμη την επικαλούνται είτε προς χαρακτηρισμό έργων πολιτισμού είτε προς υπόδειξη τρόπου συμπεριφοράς και των λειτουργιών του πολιτισμού. Στα χρόνια της νεότητάς μου εκπροσωπούσαν την ελληνικότητα καλλιτέχνες, όπως ο Παρθένης, ο Πικιώνης, ο Κόντογλου, ενώ δεν έχει λησμονηθεί και ο κατ’ εξοχήν εξάγγελος της ελληνικότητας, ως αιτήματος, περικλής Γιαννόπουλος. Στο βιβλίο μου ‘Ελληνικά’ παρουσιάζω την αρχαιολληνική εκδοχή της ελληνικότητας – κατά τον Ηρόδοτο, «αποκρίθη εκ παλαιτέρου του βαρβάρου έθνος το ελληνικόν, εόν και δεξιώτερον και ευηθείης ηλιθίου απηλλαγμένον μάλλον».

Τι πιο μικρό ελληνικό αγάπησα.
Τη «λέξη» και την αντίστοιχη έννοια «κάτι». Είναι και η πιο μεστή και η πιο κενή. Με αυτήν τη συνείδησ’ή μας φράσσει το μέσα της χάος, δεν αποφράσσεται όμως, αλλά παραμένει ανοικτή για όποιο νόημα. Υπάρχει στη συνείδηση το ¨κάτι» σαν γέφυρα νοηματική, ως επίτευγμα ήδη, αλλά και ως αφετηρία της ελευθερίας, καθώς είναι, ως «τι», όπως έγραψε ο Πλάτων, «γυθμνόν και απερημβμένο από των όντων απάντων».

Η υπέροχη εκδοχή του Έλληνα.
Λόγος σοβαρός για ‘υπέροχη εκδοχή του έλληνα» είναι δυνατός, αν κρίνουμε αμελητέα κάπως τα ηθικά ελαττώματα και αμαρτήματα πολλών Ελλήνων και στην Αρχαιότητα λκαι στη νεώτερη εποχή, και αν εμμείνομε στην έξαρση των ηθκιών χαρισμάτων και ιστορικών τροπάιων του ελληνικο΄θυ λαού, ιδαίτερα των εξαίσιβμν υπηρεσιών του προς την ανθρώπότητα. Περιορίζομαι να υπενθυμίσω κάτι έκδηλο: Στις γλώσσες των λαών της Ευρώπης οι πλείστες έννοιες του πολιτισμού εκφράζονται με λέξεις της ελληνικής γλώσσας, Αλλά και οι πλείστες καίριες έννοιες του φιλοσσοφικού στοχασμού των Ευρωπάιων είναι παραλλαγμένες κάπως έννοιες της ελληνικής φιλοσοφίας. Εξ ΄’αλλου, η γενιά μου των Ελλήνων το επτάμηνο 1940-1941, χρόνο κρίσμο για την εξέλιξη του πολέμου, έσωσε την ελευθερία των λαών της Ευρώπης.

………………………….
Με ποια ταυτότητα οι Έλληνες περιέρχονται στον σύγχρονο κόσμο;

Ω; Ευρωπαίοι, με ισοτιμία προς τους άλλους Ευρωπαίους, αλλά και με κάποιο ιδιαίτερο τίτλο οικειότητας προς αυτούς, ως εκπρόσωποι του έθνους-δημιουργού των εδραίων αξιών του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Είναι ότι συτμβαίνει κατ' ξοχήν στους μετέχοντες της ελληνικής παιδείας. Το έζησα και ο ίδιος στη Γαλλία, όπου είχα καταφύγει το 1967.

......................................

Η αδιαπραγμάτευτη ελληνική αλήθεια μου.
Είναι αδήριτο χρέος μας η μη απάρνηση της ελληνικής γλώσσας, μητρικής του Ευρωπαϊκού πολιτισμού και η ανά τα ξένα έθνη προβολή της….

...................................

πατριδογνωσία Της Αννας Γριμάνη 'Κ' ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 28 Σεπτεμβρίου 2008, Τεύχος 278